“Di cư ngược” phơi bày những vết nứt sâu trong xã hội Mỹ (Quan sát sâu)

（Tiêu đề gốc: Số người chuyển đi nước ngoài và từ bỏ quốc tịch Mỹ tiếp tục tăng, năm 2025 xuất hiện hiện tượng dòng di cư ròng “di cư ngược” lộ rõ vết nứt sâu trong xã hội Mỹ (Quan sát chuyên sâu)）

Trong những năm gần đây, số người Mỹ chuyển sang sống ở nước ngoài và từ bỏ quốc tịch Mỹ liên tục tăng cao, hiện tượng “di cư ngược” đã thu hút sự chú ý của truyền thông. Đặc biệt, trong năm 2025, Mỹ xuất hiện hiện tượng dòng di cư ròng lần đầu tiên trong hơn nửa thế kỷ. Phân tích của các kênh truyền thông Mỹ cho rằng, nhiều “bế tắc” chồng chất như chi phí sinh hoạt và y tế ngày càng leo thang, cảm giác mất an toàn “vượt qua ranh giới” (dưới ngưỡng) và sự rạn nứt chính trị – xã hội… đều là những nguyên nhân quan trọng thúc đẩy người dân Mỹ “bỏ phiếu bằng chân”. Hiện tượng này không chỉ làm tan biến ảo tưởng “Giấc mơ Mỹ”, mà còn tạo ra tác động sâu rộng ở cả cấp độ chính trị và xã hội trong nước.

Mỗi năm có 5.000 đến 6.000 người từ bỏ quốc tịch Mỹ

Báo cáo của Viện Brookings công bố hồi tháng 1 cho thấy, do nhiều yếu tố như tăng cường lực lượng thực thi pháp luật, mở rộng quy mô trục xuất và việc người dân tự nguyện rời đi, nên trong năm 2025, số người nhập cư “xuất cư ròng” của Mỹ nằm trong khoảng 10.000 đến 295.000; dự kiến xu hướng này sẽ tiếp tục trong năm 2026. Tờ The Wall Street Journal của Mỹ, khi kết hợp dữ liệu này và tiến hành phân tích hệ thống, cho rằng: năm 2025, Mỹ có khoảng 150.000 người di cư ròng ra nước ngoài, xuất hiện hiện tượng di cư ròng lần đầu tiên kể từ cuộc Đại suy thoái vào thập niên 1930.

Song song đó, quy mô người Mỹ chuyển sang sống ở nước ngoài tiếp tục mở rộng. The Wall Street Journal đưa tin: tính đến năm 2022, tổng số người Mỹ sống ở nước ngoài đã đạt 4,4 triệu, tăng 42% so với năm 2010. Điều đáng chú ý là, những người chọn định cư ở nước ngoài không chủ yếu là các tỷ phú nắm “hộ chiếu vàng”; đa số là tầng lớp trung lưu như các chuyên gia bình thường. Họ thông qua việc nộp đơn xin giấy phép cư trú dài hạn ở nước ngoài, nhằm hướng tới gánh nặng thuế thấp hơn, sức mua cao hơn để cải thiện chất lượng cuộc sống.

Số người từ bỏ quốc tịch Mỹ cũng đang tăng nhanh tương tự. Theo thống kê của Cơ quan Đăng báo Liên bang Mỹ (Federal Register), trong quý 1/2025 có 1.285 người từ bỏ quốc tịch Mỹ, tăng gấp hơn 2 lần so với cùng kỳ trước đó theo tỷ lệ phần trăm theo quý. “Trong những năm gần đây, yếu tố chính trị ngày càng chiếm trọng số lớn hơn trong cân nhắc từ bỏ quốc tịch.” Một bài viết của 《Washington Post》 cho biết: số người từ bỏ quốc tịch Mỹ mỗi năm đã ổn định ở mức 5.000 đến 6.000 người. Ngày càng nhiều người Mỹ cảm thấy tuyệt vọng trước sự chia rẽ chính trị trong nước, bạo lực súng đạn… và tìm đến việc sống ở nước ngoài để thoát khỏi môi trường chính trị – xã hội đang tiếp tục xấu đi.

Dữ liệu khảo sát liên quan càng củng cố xu hướng này. Khảo sát của công ty 《Gallup》 vào tháng 11 năm ngoái cho thấy: khoảng 1/5 người Mỹ nói rằng nếu có cơ hội, họ sẽ chuyển sang định cư lâu dài ở một nước khác; trong đó 40% nữ người tham gia khảo sát ở độ tuổi 15 đến 44 có ý nghĩ này, gấp 4 lần so với năm 2014.

Biên tập viên điều hành trang web “Đời sống quốc tế” của Mỹ, 《Jennifer Stevens》, phân tích rằng: việc phổ biến công việc từ xa làm giảm giới hạn về địa lý, cộng thêm việc sự lo lắng của người dân về sự bất ổn ở Mỹ gia tăng, khiến “sống ở nước ngoài đang trở thành lựa chọn dự phòng của nhiều người Mỹ hơn”. Bà nói thẳng: “Chi phí sinh hoạt (đặc biệt là chi phí y tế và nhà ở) tăng vọt, xung đột về xã hội – văn hoá gia tăng là những yếu tố cốt lõi thúc đẩy người Mỹ chuyển đi nước ngoài; mọi người đều đang phòng trước rủi ro.”

67% người Mỹ trở thành “người tiêu hết lương tháng”

Mỹ từ lâu tự xem mình là “ngọn hải đăng dân chủ”, đồng thời cũng là quốc gia nhập cư truyền thống. Việc ngày càng nhiều người rời khỏi Mỹ chính là sự phủ định mạnh mẽ đối với câu chuyện hư ảo đó. Như một người làm truyền thông nổi tiếng của Mỹ, 《Atossa Abrahmyan》, đã viết trên tạp chí 《The New Yorker》 rằng: “Xu hướng ngày càng tăng của người Mỹ chuyển đi nước ngoài là điều lịch sử bất thường, nhưng lý do chuyển đi nước ngoài lại rất giống với mục đích ban đầu khi làn sóng di cư toàn cầu đổ về Mỹ: đều để tìm một cuộc sống đáng kính và an toàn hơn.”

Tổng sản phẩm quốc nội bình quân đầu người (GDP) của Mỹ năm 2025 dù đã gần 90.000 USD, nhưng hệ thống kinh tế bất công khiến việc phân phối tài sản mất cân bằng nghiêm trọng. “Mỹ từ lâu không còn là nơi mơ ước của tất cả mọi người, mà là thiên đường của người giàu và địa ngục của người nghèo.” Một lãnh đạo liên quan của 《Oxfam》 nói thẳng rằng: báo cáo mà tổ chức này công bố vào tháng 11 năm ngoái cho thấy, nhóm 1% người giàu nhất ở Mỹ nắm gần 50% giá trị cổ phiếu trên thị trường; nhóm 10% người đứng đầu nắm giữ hơn 87% giá trị cổ phiếu; trong khi nhóm 50% ở dưới cùng chỉ nắm giữ hơn 1% giá trị cổ phiếu. Trong năm qua, tài sản của top 10 tỷ phú tăng vọt 698 tỷ USD, chênh lệch giàu nghèo tiếp tục mở rộng.

“Đường chém ranh giới” trở thành ẩn dụ miêu tả sự mong manh tài chính của người dân Mỹ: chỉ cần một căn bệnh hay một khoản hóa đơn bất ngờ, cũng rất dễ trở thành đòn chí mạng làm sụp đổ tài chính, đẩy họ rơi xuống vực sâu của nợ quá hạn, thậm chí mất nhà cửa. “Vừa lĩnh lương mỗi tháng là tiền thuê nhà, bảo hiểm y tế, chi phí sinh hoạt đã hết sạch; chẳng dám chi cho chuyện bất ngờ.” Lời cảm thán của một người dân thường của Mỹ đã nói lên hoàn cảnh của vô số người. Báo cáo do liên minh 《ALICE》 (tổ chức phi lợi nhuận của Mỹ) công bố năm 2025 cho thấy: năm 2023, 42% hộ gia đình trên toàn nước Mỹ không đạt “ngưỡng ALICE” (có việc làm nhưng tài sản hạn chế, thu nhập căng thẳng), trong khi tỷ lệ hộ gia đình nằm dưới “đường nghèo liên bang” là 13%. Chi phí y tế cao ngất, gánh nặng thuế nặng nề và rủi ro tín dụng có thể bùng phát bất cứ lúc nào… trở thành “lưỡi dao” treo lơ lửng trên đầu nhiều người. Trong quý 3 năm 2025, tổng nợ của hộ gia đình Mỹ tăng lên mức kỷ lục 186.000 tỷ USD; 67% người Mỹ trở thành “người tiêu hết lương tháng”, gần 40% người trưởng thành không thể dùng tiền mặt để chi trả khoản chi phí bất ngờ 400 USD, và 44% người dân cho biết họ khó có khả năng chi trả chi phí y tế.

Bài viết của 《Washington Post》 thảo luận hiện tượng từ bỏ quốc tịch đăng trực tiếp với tiêu đề “Không còn tự hào khi là người Mỹ—đã chán ngán những kiều dân ở nước ngoài và từ bỏ quốc tịch Mỹ”, nêu rõ sự thất vọng và cảm giác xa cách của một bộ phận người Mỹ đối với đất nước. Một nhà văn người Mỹ đang sống ở Úc viết trong bài gửi ẩn danh cho tờ 《The Guardian》 của Anh rằng: “Mỹ, ở trên bạn vẫn còn rất nhiều điều khiến chúng ta thích, nhưng chúng ta phải chia tay thôi.”

Tác động nhiều mặt đến kinh tế – xã hội Mỹ

Trong nghiên cứu về di cư, “lý thuyết lực đẩy – lực kéo” kinh điển chỉ ra rằng việc di chuyển dân cư là kết quả của tác động đồng thời giữa “lực đẩy” của nơi rời đi và “lực kéo” của nơi đến. Lý thuyết này có thể lý giải rất đúng làn sóng “di cư ngược” của Mỹ: về bản chất, đó là “lực đẩy” mạnh mẽ hình thành từ sự trục trặc của thể chế trong nước và những khó khăn trong phát triển ngày càng gia tăng, cộng với “lực kéo” do môi trường xã hội ổn định và hệ thống phúc lợi được hoàn thiện ở một phần các quốc gia ở nước ngoài. Hiện tượng này không chỉ phản ánh sự thay đổi sâu sắc của hệ sinh thái chính trị – xã hội ở Mỹ, mà còn sẽ tạo ra ảnh hưởng không thể đảo ngược đối với sự phát triển lâu dài của nước này.

Hiện nay, người di cư Mỹ ở nước ngoài chủ yếu tập trung ở Canada, khu vực Mỹ Latinh và châu Âu. Theo một cuộc khảo sát, trong số những người Mỹ sống ở nước ngoài, 85% cho rằng chất lượng cuộc sống tổng thể được cải thiện, 79% cảm thấy an toàn hơn, 72% cho rằng tình trạng sức khỏe thể chất và tinh thần tốt hơn. Trải nghiệm của người Mỹ gốc Phi tên Skai mang tính đại diện khá rõ: ông lớn lên ở Chicago, sau đó chuyển đến Amsterdam của Hà Lan. Trên mạng xã hội, ông thẳng thắn nói: “Rời khỏi Mỹ rồi thì không còn phải lo lắng nữa về sự an toàn của con cái; ở đây không có các vụ xả súng quy mô lớn, cũng không bị cảnh sát quấy rối vô cớ.”

Nỗi lo của Skai không phải là trường hợp cá biệt. “Mỗi ngày mở tin tức đều thấy các bài báo về xả súng; đưa con đi học cũng phải sống trong lo sợ.” Lời của một người dân Mỹ nói lên nỗi hoang mang phổ biến do bạo lực súng đạn gây ra. Dữ liệu cho thấy: năm 2025, trung bình mỗi ngày ở Mỹ có ít nhất 110 người bị thương hoặc tử vong vì các vụ việc liên quan đến xả súng; các vụ xả súng ở trường học, trung tâm thương mại… xuất hiện dày đặc. Trong khi đó, bạo lực của cảnh sát nhắm vào người gốc Phi và những vụ việc bất công trong tư pháp cũng không hề hiếm. Gần đây, truyền thông đã phơi bày những cảnh quan chức thực thi di trú và hải quan chỉ dựa vào màu da và giọng nói để chặn người qua đường rồi hỏi han, và những điều đó trở thành một “lực đẩy” quan trọng thúc đẩy người dân rời khỏi Mỹ.

Sự thất vọng trước tình hình chính trị cũng thúc đẩy người dân ra đi. Nhiếp ảnh gia ở bang Texas, 《Bain》, không hài lòng với hệ sinh thái chính trị của Mỹ nên đã định cư ở châu Âu. Trong một cuộc phỏng vấn, ông nói thẳng: “Ban đầu chúng tôi vẫn còn hy vọng, cho rằng mọi thứ rồi sẽ tốt lên, nhưng thực tế lặp đi lặp lại khiến người ta thất vọng. ‘Giấc mơ Mỹ’ chỉ là ảo tưởng được cố tình gieo vào; tôi muốn một nơi thực sự quan tâm đến người dân.”

Các phương tiện truyền thông Mỹ nhìn chung dự đoán rằng, khi áp lực kinh tế và sự bất đồng chính trị ngày càng gay gắt, ngày càng nhiều người Mỹ sẽ nhìn sang nước ngoài. Một nghiên cứu viên cấp cao của 《Brookings Institution》, 《Wendy Edelberg》, phân tích rằng: “làn sóng di cư ngược” đã tạo ra tác động trực tiếp lên kinh tế Mỹ, không chỉ khiến tốc độ tăng nguồn cung lao động chậm lại và chi tiêu tiêu dùng giảm, mà còn làm cho GDP của năm 2025 giảm 40 đến 60 tỷ USD. Bà nhấn mạnh rằng, tác động sâu xa hơn nằm ở việc danh tiếng quốc tế của Mỹ bị tổn hại, khiến nhân tài toàn cầu tiếp tục rời đi. Điều này sẽ trực tiếp làm suy yếu năng lực cạnh tranh về công nghệ và sức sống kinh tế, đồng thời kìm hãm sự phát triển lâu dài của Mỹ.